فیلسوف

مقدمه

موضوعات مهم فلسفی حالتی دوگانه دارند یعنی از دو جنبه و نگرش متفاوت و حتی متضاد به آنها نگریسته شده می شود و هر فیلسوفی بنا بر اصول فلسفی خویش یک طرف مسإله را بر می گزیند و توجیه و تبیین می کند. مسائلی چون: وحدت و کثرت، حرکت و سکون، وجود و عدم و ... . یکی از این موضوعات که مباحث بسیاری را به خود معطوف کرده است، مسأله ثبات و تغییر است.

در بزرگترین گردهمایی فیلسوفان جهان در فرانکفورت آلمان، آقای پروفسور عالمی “نظریه قسمت“ (The Ghesmat Theory) را ارائه کرد. نظریه، طرفدارانی از کشورهای جهان اول تا سوم پیدا کرد. در حقیقت برخی حاضران آمادگی همکاری خود را با پروفسور برای تبدیل ایده‌اش به یک نظریه جهانی اعلام کردند.

پروفسور در آخرین سخنرانی‌اش اعلام کرد: “خانم‌ها و آقایان! نظریه قسمت مثل روز روشن است. ما دیگر نباید بیش از این، گول علم را بخوریم. تا حالا هر چه خرد ورزیده‌ایم بس است. رنسانس، دکارت، عصر روشنفکری، انقلاب فرانسه و همه آنچه پس از اینها در تاریخ تاریک دنیای ما آمده است، بیهوده و انحرافی بوده‌اند. به خودتان بنگرید، چرا در کشورهایی که وطنتان است متولد شده‌اید؟ چرا در ژن‌های برخی از شما استعداد چاقی نهفته است و در برخی لاغری؟ چرا وقتی که بیرون از منزل راه می‌روید، ممکن است یک راننده منضبط اما کسی که صبح با همسرش دعوا کرده و عصبانی است، پشت فرمان بنشیند و در پیاده‌رو شما را زیر بگیرد؟ چرا یک کارمند خوب دولت باید از میان این همه خانم عاشق دختر شما بشود و پس از این که از او برای ازدواج پاسخ رد شنید، دخترتان را بکشد و جسد او را قطعه ‌قطعه کند و بیست سال در یخچال خانه‌اش نگه دارد؟ این پوست‌های موز چرا باید جلوی پای شما سبز شود؟ جواب یکی است: چون قسمت بوده که این‌طور شود. خانم‌ها و آقایان! حضور قسمت در این اتفاقات کاملاً بدیهی است و هیچ احتیاجی هم به اثبات‌های خرد ورزانه و پوزیتیوستی شما ندارد. حتی قسمت بوده است که این جا بنشیند و من برایتان از قسمت بگویم.

یکی از شعرای بزرگ کشور ما، هنگامی که شما در جهل مرکب غوطه‌ور بودید سروده است: در دایره قسمت ما نقطه پرگاریم، لطف آنچه تو اندیشی، حکم آن‌چه تو فرمایی. این است جوهره تئوری قسمت.

یک هفته پس از این سخنرانی، معتبرترین ماهنامه فلسفه در اروپا روی جلدش، زیر عکس بزرگ پروفسور عالمی نوشت: “پشت مدرنیست دیگری در همایش فرانکفورت متولد شد. ستاره او کی غروب خواهد کرد؟ پروفسور سید محمود عالمی هنوز هم زنده است. او این روزها وارد صد و هفتمین سال زندگی خود می‌شود، با دهان بی‌دندانش می‌خندد و از این که قسمت بوده چنین طولانی عمر کند متعجب است

در فلسفه ذهن، فکر انسان به صورت خاصی مطالعه می‌شود که هدف کشف حقیقت است. ذهن از این تولید تفکر می‌کند که به لحاظ عقلانی کشف نادانسته‌ای کرده باشد یا دانسته‌ای را فهم نماید. در عین حال مسئله فکر در "فلسفه، منطق، عرفان، روان‌شناسی، جامعه شناسی و نیز نورولوژیک" معنی خاصی دارد که همه در وسیع‌ترین مفهوم معنی پذیر هستند.

            محور مباحث ذهن، جستجوی حقیقت است. ذهن، در صدد است ساختار فکری تولید کند تا اساس مطالعات ذهنی را بسامان نماید. برای تحقق این مهم، مفاهیم کلیدی می‌سازد تا ساختار فکری را توضیح دهد و بتواند به صورت اساسی پدیده ذهن را معنی کند. ذهن، حاوی سه مفهوم اساسی است:

1- مفهوم زبان ذهنی که فکر بدون آن به وجود نمی‌آید. این زبان با زبان منطقی در منطق صوری و ریاضی و نیز زبان متداول در سخن گویی و معنی کلام متفاوت است و آن ناظر به محتوای ساختار ذهنی زبان است.

2- مفهوم پویشی ذهن که از طریق استدلال به دست می‌آید.

3- مفهوم حقیقت ذهن که ماهیتی ذهن ساخته دارد و نشان از صدق قضایاست که اساس مباحث ذهن در همین مفهوم شناسی و مفهوم ساختی نهفته است.

جان فشان ای آفتاب معنوی

مر جهان کهنه را بنمای نوی

مولانا جلال الدین در دفتر چهارم مثنوی، داستان کوتاهی می‌سراید که بخشی از آن چنین است:

مورکی بر کاغذی دید او قلم

گفت با موری دگر این راز هم

که عجایب نقش‌ها آن کلک کرد

همچو ریحان و چو سوسن زار و ورد

گفت آن مور: اصبع است آن پیشه‌ور

وین قلم در فعل فرع است و اثر

گفت آن مور سوم: کز بازو است

کاصبع لاغر ز زورش نقش بست

همچنین می‌رفت بالا تا یکی

مهتر موران فطن بود اندکی

گفت کز صورت مبینید این هنر

که به خواب و مرگ گردد بی‌خبر

صورت آمد چون لباس و چون عصا

جز به عقل و جان نجبند نقش‌ها

بی‌خبر بود او که آن عقل و فواد

بی ز تقلیب خدا باشد جهاد

یک زمان از وی عنایت بر کند

عقل زیرک ابلهی‌ها می‌کند

تاریخ موجودیتی آفاقی / برون ذات ((objective که مستقل از انسان باشد ندارد. تاریخ پدیده‌ای سابژکتیو است. بنابراین تاریخ چیزی نیست جز طرح‌های ما از تاریخ. چیزی به نام تاریخ در بیرون از ذهن ما به عنوان یک جریان و روند مستقل از آدمی وجود ندارد. آنچه در خارج وجود دارد مجموعه‌ای از رویدادهای متکثر و متنوع است که در زمان‌ها و مکانهای متفاوتی روی داده‌اند. تاریخ را ما می‌سازیم به دو معنی: نخست به عنوان کنشگر تاریخی فهم ویژه‌ای از موقعیت خود داریم و با مقصود معینی دست به کنش می‌زنیم و دوم به عنوان روایتگر تاریخ آن را بازسازی ذهنی می‌کنیم. در این معنای اخیر، تاریخ عبارت است از روایتهایی که ما از تاریخ داریم و این روایتها نیز بر درک خاصی از زمان استوار است. به همین دلیل هم هست که تاریخ در زندگی بشر پدیده‌ای متاخر است و مربوط می‌شود به زمانی که بشر درک دوری از زمان را وانهاد.

اشاره: ج.ا.میل به حق یکی از سرآمدان دوران مدرن می‌باشد. شخصیت این فیلسوف نامدار غربی در جامعه ما نسبت به سایر بزرگان دوران مدرن غربی متأسفانه مهجور مانده است. به بهانه‌ی چاپ زندگی نامه‌ی خود نوشت این فیلسوف به یکی از کتاب‌ها و منابع اصلی حوزه‌ی فلسفه و فرهنگ غرب می‌باشد، گفت‌و‌گویی با دکتر فریبرز مجیدی مترجم کتاب انجام داده‌ایم که در‌پی می‌خوانید. گفتنی است که این کتاب توسط نشر مازیار به چاپ رسیده‌است.

در سال 1908 جوانی وارد دانشکده پزشکی دانشگاه گوتینگن شد تا به جای زندگی کاسب‌کارانه که خانواده برایش تدارک دیده بود، زندگی دانشجویی را برگزیند اما فغان و غوغایی که در درونش از دیرباز ریشه دوانیده بود ناگهان سرباز کرد و در سال دوم عطای پزشکی را به لقایش بخشید تا با تحصیل فلسفه معمای زندگی را دریابد. او بعدها برداشتی از جهان و زندگانی بشر ارائه داد که هم تکان‌دهنده بود و هم ناسازگار با برداشت‌های ایده‌آلیست‌های بزرگی چون هگل، فیشته و شلینگ. آرای این فیلسوف بزرگ در زمان خودش هیچ‌گاه مورد توجه قرار نگرفت و تنها سال‌ها بعد بود تا "نیچه" در جای جای آثارش به ستایش او بپردازد و «فروید»‌ با الهام از مفهوم «اراده کور» او قلمرو ناخودآگاه را درنوردد. و این شاید بدین دلیل بود که دلمشغولی‌های شوپنهاور از نوعی بود که با مسائل هم عصرش ارتباطی نداشت، و سال‌ها لازم بود تا اهمیت فلسفه شوپنهاور روشن شود.

نیچه یکى از پرتأثیرترین متفکران دویست سال اخیر بوده است. نفوذ او کمابیش در همه جا - از ادبیات و هنر گرفته تا فلسفه و سیاست و اخلاق - به چشم می‌‏خورد و می‌‏توان گفت اندیشه غربى، و در پنجاه سال اخیر اندیشه در سراسر جهان متمدن، به نحوى ازانحا متأثر از او بوده است. البته چنانکه خواهیم دید این تأثیر بعضى فراز و نشیب‏ها نیز داشته است، ولى مسلماً امروز نادیده گرفتن آن به ‏هیچ وجه روا نیست.

همیشه بهترین راه براى فهم اندیشه هر فیلسوف این است که ببینیم او خود را با چه مساله یا مسائل عمده‏اى روبرو می‌‏دیده است.بنیادی‏ترین مساله‏اى که نیچه جهان غرب را در روزگار خود با آن مواجه می‌‏دید، بحران عمیق فرهنگى و فکرى بود که او چکیده آن را درعبارت "مرگ خدا" و ظهور "نیهیلیسم" یا هیچ‏انگارى بیان کرده است. نیچه تشخیص داده بود که تفکر سنتى دینى و متافیزیکى از اعتبار افتاده و خلئى بر جاى گذاشته که علم جدید قادر به پر کردن آن نیست و براى حفظ سلامت تمدن که به عقیده او با خطر جدى روبرو بود،باید براى دیدگاههاى دینى و فلسفى گذشته جانشینى پیدا کرد.